ผื่นในเด็ก: แยกชนิดให้ออก ผื่นไหนรอได้ ผื่นไหนต้องไป รพ. ทันที

ผื่นเด็กส่วนใหญ่ไม่อันตราย — แต่ "ผื่นที่ไม่จางเมื่อกดแก้ว" คือสัญญาณเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ไป รพ. ทันที ใช้ กระจกใส กดลงบนผื่น — ถ้าผื่นยังเห็นชัดไม่จางลง = โทร 1669 ทันที อย่ารอ

ลูกขึ้นผื่น — เป็นผด เป็นภูมิแพ้ หรือเป็นอะไรร้ายแรง? คำถามที่ถามบ่อยที่สุด ในกลุ่มทารก เพราะผื่นทารกมีหลายสิบแบบ — บางอย่างหายเองภายในชั่วโมง บางอย่างต้องไปฉุกเฉินภายในนาที

บทความนี้สรุปจาก NHS [1], [2], AAP [3], AAD [4] และโรงพยาบาลสมิติเวช [5] — แยกผื่นที่พบบ่อย 12 แบบ พร้อม สัญญาณอันตราย ที่พ่อแม่ต้องรู้

🚨 อ่านส่วนนี้ก่อน — ทดสอบกดแก้ว

ก่อนเสียเวลาแยกชนิด ทำ ทดสอบกดแก้ว ก่อน (glass tumbler test):

1. หา กระจกใส (แก้วน้ำใส ไม่มีลาย)
2. กดข้างแก้วลงบนผื่นแน่น ๆ จนเห็นผิวผ่านแก้ว
3. ดูว่าผื่น จางหายไปไหม

NHS [2]: ผื่นปกติ (ภูมิแพ้ ผด ไวรัส) — จาง เมื่อกดแก้ว ผื่นเยื่อหุ้มสมองอักเสบ — "does not fade if you press the side of a clear glass firmly against the skin" (ไม่จาง)

ถ้าผื่น ไม่จาง + ลูกมีอาการเหล่านี้อย่างใดอย่างหนึ่ง → โทร 1669 ทันที:

• ไข้สูง คอแข็ง
• งอแงผิดปกติ ปลอบไม่ได้ ร้องเสียงสูง
• ตัวอ่อนปวกเปียก หรือซึมไม่ตอบสนอง
• ปฏิเสธนมไปทุกมื้อ
• กระหม่อมโป่ง

NHS [2]: "Trust your instincts and do not wait for all the symptoms to appear or until a rash develops." — เชื่อสัญชาตญาณของตัวเอง อย่ารอให้ครบทุกอาการ

ทดสอบกดแก้วใช้เวลา 5 วินาที — ทำทุกครั้งที่ลูกขึ้นผื่น แม้คิดว่าเป็นแค่ผด

ผื่นในทารก/เด็ก แบ่งเป็น 4 กลุ่ม

1. ผื่นจากไวรัส (มักมีไข้ร่วม) — มือเท้าปาก หัด อีสุกอีใส แก้มแดง ไข้ดำแดง
2. ผื่นคันจากภายใน — ภูมิแพ้ผิวหนัง (eczema), ลมพิษ (hives)
3. ผื่นจากความร้อน/ระคายเคือง — ผดร้อน, ผื่นผ้าอ้อม, สิวทารก, ไขที่หนังศีรษะ
4. ผื่นติดเชื้อผิวหนัง/ปรสิต — แผลพุพอง (impetigo), หิด (scabies), หูดข้าวสุก

กลุ่มที่ 5 = ผื่นอันตรายของเยื่อหุ้มสมองอักเสบ — แยกออกมาเพราะต้องไปฉุกเฉิน

กลุ่มผื่นไวรัส (มีไข้ร่วม)

โรคมือเท้าปาก (HFMD)

NHS [1]: "mouth ulcers, which can be painful" + "a raised rash of spots on the hands and feet"

อายุที่พบบ่อย: 6 เดือน – 5 ปี ฤดูฝน (พ.ค.–ส.ค.)

อ่านเพิ่ม: โรคมือเท้าปาก: อาการ การรักษา และเมื่อใดต้องไป รพ.

หัด (Measles)

NHS [1]: "a spotty rash that appears on the head or neck and spreads to the rest of the body"

ลูกที่ฉีดวัคซีน MMR ครบ — โอกาสติดต่ำมาก ลูกที่ยังไม่ฉีด — ติดง่าย

หัดไม่ใช่โรคไม่อันตราย — เคยทำให้เด็กเสียชีวิต/พิการสมองได้ ปรึกษาแพทย์ทันทีถ้าสงสัย

อีสุกอีใส (Chickenpox)

NHS [1]: "small, itchy spots that turn into blisters and scabs"

เริ่มจากเป็นจุดแดง เปลี่ยนเป็นตุ่มน้ำใส แตกเป็นแผล แห้งเป็นสะเก็ด — ขึ้น เป็นชุด ไม่พร้อมกัน

มักหายเอง 1–2 สัปดาห์ — ไม่ให้ลูกเกาตุ่ม ตัดเล็บสั้น ไป รพ. ถ้าตุ่มกลายเป็นแผลพุพอง (ติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำ)

โรคแก้มแดง (Slapped cheek / Fifth disease)

NHS [1]: "a rash on 1 or both cheeks plus a high temperature, runny nose, sore throat and headache"

แก้มแดงเหมือนถูกตบ ภายหลังมีผื่นลายตาข่ายที่แขนขา ปกติหายเอง — แต่ถ้าแม่ตั้งครรภ์อยู่ ติดต่อกุมารแพทย์ (มีผลต่อทารกในท้อง)

ไข้ดำแดง (Scarlet fever)

NHS [1]: "small, raised bumps that feels rough, like sandpaper"

ผื่นแดงเล็ก ๆ จับแล้ว สากเหมือนกระดาษทราย + เจ็บคอ + ไข้ + ลิ้นแดงคล้ายผิวสตรอเบอร์รี

ไข้ดำแดงเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย (Group A Strep) — ต้องใช้ยาปฏิชีวนะ ไป รพ. ทุกครั้งที่สงสัย

กลุ่มผื่นคัน

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (Eczema / Atopic dermatitis)

NHS [1]: "itchy, dry and cracked"

ตำแหน่งที่พบบ่อย: ข้อพับแขน-ขา ใบหน้า แก้ม คอ — แห้ง คัน แดง ลอกเป็นสะเก็ด เป็น ๆ หาย ๆ ตามฤดู

AAD [4] แนะนำการดูแลผิวเด็กที่เป็น eczema:

• อาบน้ำอุ่น "Bathe your child in warm — not hot — water" และ "Limit your child's time in the bath to 5 or 10 minutes" — น้ำร้อน + แช่นานทำให้แห้งหนักขึ้น
• มอยส์เจอไรเซอร์ทันทีหลังอาบ อย่างน้อย 2 ครั้ง/วัน — "a thick cream or ointment"
• Petroleum jelly "is an inexpensive, fragrance-free product that works well for many children" — วาสลีน OK
• ตัดเล็บสั้น ป้องกันลูกเกาผิวจนเป็นแผลติดเชื้อ
• เสื้อผ้านุ่มฝ้าย ซักก่อนใส่ครั้งแรก ใช้ผงซักฟอกสำหรับผิวแพ้ง่าย ล้างน้ำให้สะอาด

ถ้าเป็นมาก: ครีมไฮโดรคอร์ติโซน ใช้ได้ตามแพทย์/เภสัชกรสั่ง — ขนาดและความถี่เฉพาะตัว ปรึกษาก่อน อย่าซื้อใช้เอง

ปรึกษากุมารแพทย์ผิวหนัง (pediatric dermatologist) ถ้า: ผื่นไม่ดีขึ้นใน 2 สัปดาห์ของการดูแลพื้นฐาน หรือ มีหนอง/น้ำเหลือง (สงสัยติดเชื้อซ้ำ)

อ่านเพิ่ม: ลูก 6 เดือน — ผิวและการอาบน้ำ

ลมพิษ (Hives / Urticaria)

NHS [1]: "raised, itchy patches or spots"

ผื่นปูดนูน คัน เป็น ปื้น ขนาดต่าง ๆ มักหายภายในไม่กี่ชั่วโมงแล้วขึ้นใหม่ที่อื่น

สาเหตุที่พบบ่อย: แพ้อาหาร (ไข่ ถั่วลิสง นมวัว ปลา), ยา, แมลงต่อย, ไวรัส

⚠️ ลมพิษ + บวมที่ใบหน้า/ปาก/ลิ้น + หายใจหอบ → anaphylaxis → โทร 1669 ทันที

หิด (Scabies)

NHS [1]: "very itchy raised spots" + "lines with a dot at one end"

คันมาก ๆ ตอนกลางคืน ระหว่างนิ้วมือ ใต้รักแร้ ขาหนีบ — มี ร่อง เล็ก ๆ ที่ปลายมีจุด (ตัวเชื้อ)

ติดต่อโดยการสัมผัสใกล้ชิด — ทุกคนในบ้านต้องรักษาพร้อมกัน ปรึกษาแพทย์ — ใช้ยาทาเฉพาะที่ตามใบสั่ง

กลุ่มผื่นจากความร้อน/ระคายเคือง

ผดร้อน (Heat rash / Miliaria)

NHS [1]: "small, raised spots" + "itchy, prickly feeling"

ผด ตุ่มเล็ก ๆ ใส ๆ หรือแดง ๆ บริเวณ คอ หลัง หน้าอก ขาหนีบ — เกิดจากต่อมเหงือกอุดตัน

ไทยร้อน — ผดร้อนพบบ่อยมาก โดยเฉพาะ มี.ค.–พ.ค. และเด็กที่ห่อตัวแน่น/นอนในรถนาน

วิธี: เปลี่ยนเสื้อระบาย ๆ อยู่ในห้องเย็น เช็ดตัวเย็น ๆ — มักหายภายใน 1–2 วัน

อ่านเพิ่ม: ผดร้อนทารก: ป้องกันและรักษาในอากาศไทย

ผื่นผ้าอ้อม (Diaper rash)

ผื่นแดงเฉพาะบริเวณที่ผ้าอ้อมสัมผัส — เปลี่ยนผ้าอ้อมบ่อยขึ้น ทาครีม zinc oxide

อ่านเพิ่ม: ผื่นผ้าอ้อม: ป้องกันและรักษา

สิวทารก (Baby acne)

ตุ่มแดงเล็ก ๆ ที่แก้ม จมูก หน้าผาก เริ่ม 2–4 สัปดาห์หลังคลอด หายเองภายใน 1–4 เดือน

อ่านเพิ่ม: สิวทารก: ทำไมเกิด ดูแลอย่างไร

ไขที่หนังศีรษะ (Cradle cap)

สะเก็ดเหลืองมัน ๆ ที่หนังศีรษะ คิ้ว — หายเองได้ภายใน 6–12 เดือน

อ่านเพิ่ม: ไขที่หนังศีรษะทารก: ดูแลอย่างไร

กลุ่มผื่นติดเชื้อผิวหนัง

แผลพุพอง (Impetigo)

ตุ่ม/แผลแดง มีเหลืองทอง (น้ำเหลือง) จับเป็นสะเก็ด — รอบจมูก ปาก แขน

ติดต่อง่าย — ไป รพ. รักษาด้วยยาปฏิชีวนะ (ทาหรือกิน)

หูดข้าวสุก (Molluscum contagiosum)

ตุ่มเล็ก ๆ สีผิว มีหลุมตรงกลาง — ติดต่อจากการสัมผัส มักหายเอง 6–12 เดือน

⚠️ สัญญาณอันตราย — เมื่อใดควรไป รพ. ทันที

NHS [1] ระบุชัดว่า โทร 999 (ในไทย = 1669) ถ้า:

• ❌ ผื่นที่ไม่จางเมื่อกดแก้ว — "the rash looks like small bruises or bleeding under the skin and does not fade when you press a glass against it" — สงสัย ภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด (meningococcal sepsis) อันตรายถึงชีวิตภายในชั่วโมง
• ❌ คอแข็ง
• ❌ หายใจลำบาก หอบ มีเสียงหวีด

NHS [2] สำหรับทารก ต้องเฝ้าระวังอาการเพิ่ม:

• ❌ ปฏิเสธนม ติดต่อกัน
• ❌ งอแง ร้องเสียงสูงผิดปกติ ปลอบไม่ได้
• ❌ ตัวอ่อนปวกเปียก หรือซึม ไม่ตอบสนอง
• ❌ กระหม่อมโป่ง

ไป รพ. ภายใน 2–4 ชั่วโมง (ไม่ใช่ฉุกเฉินทันที แต่ไม่รอข้ามวัน):

• ผื่นที่กระจายเร็วมาก
• ผื่น + ไข้สูง > 39°C
• ผื่น + บวมที่ใบหน้า/ปาก
• ผื่นที่มีหนอง/น้ำเหลือง (สงสัยติดเชื้อแบคทีเรีย)

ปรึกษากุมารแพทย์/ร้านยา (ไม่ฉุกเฉิน):

• ผื่นเรื้อรัง ไม่ดีขึ้นใน 1 สัปดาห์
• ผื่นทำให้ลูกคันมากจนนอนไม่ได้
• ลูกเป็นผื่นซ้ำ ๆ ที่ตำแหน่งเดิม

สรุป

1. ผื่นเด็กส่วนใหญ่ไม่อันตราย — แต่ทำ ทดสอบกดแก้ว ทุกครั้งภายใน 5 วินาที
2. ผื่นไวรัส (มีไข้ร่วม) = มือเท้าปาก หัด อีสุกอีใส แก้มแดง ไข้ดำแดง — แยกตามตำแหน่งและลักษณะ
3. ผื่นคัน = ภูมิแพ้ผิวหนัง (eczema), ลมพิษ (hives), หิด — ดูแลผิว/หาสาเหตุ ลมพิษ + หายใจหอบ = ฉุกเฉิน
4. ผื่นจากความร้อน/ระคายเคือง = ผดร้อน, ผื่นผ้าอ้อม, สิวทารก, ไขที่หนังศีรษะ — เปลี่ยนสภาพแวดล้อม หายเอง
5. ผื่นติดเชื้อผิวหนัง = แผลพุพอง (impetigo), หิด, หูดข้าวสุก — ปรึกษาแพทย์
6. ผื่นอันตราย — โทร 1669 ทันที: ผื่นไม่จางเมื่อกดแก้ว, คอแข็ง, หายใจลำบาก, ปฏิเสธนม, ตัวอ่อนปวกเปียก, กระหม่อมโป่ง
7. เชื่อสัญชาตญาณ — ถ้ารู้สึกว่าลูกผิดปกติแม้ไม่มีอาการครบ → ไปหาหมอ NHS [2]: "do not wait for all the symptoms to appear"