"แหวะนม" ไม่ใช่ "อาเจียน" — และอาเจียนส่วนใหญ่ก็ไม่ใช่เรื่องด่วน AAP กำหนดชัด: แหวะนมไหลออกเฉย ๆ พร้อมเรอ — ส่วนอาเจียนคือ พุ่งออกแรง ๆ [1] สิ่งที่ ต้องไป รพ. ทันที: อาเจียนสีเขียว/น้ำดี, อาเจียนพุ่งในทารก < 3 เดือน, อาเจียนหลังหัวกระแทก, อาเจียน + คอแข็ง/ปวดหัวมาก

ลูกอาเจียน — เรื่องที่พ่อแม่กังวลที่สุด แต่ส่วนใหญ่ที่เรียกว่า "อาเจียน" ในทารก จริง ๆ คือ "แหวะนม" (spit-up) ไหลออกจากปากเฉย ๆ พร้อมการเรอ ไม่ใช่อาเจียนจริง [1]

AAP ระบุชัด: "Vomiting is the forceful throwing up of stomach contents through the mouth. Spitting up (also known as gastroesophageal reflux, or GER) is the easy flow of stomach contents out of the mouth, frequently with a burp." [1]

ความแตกต่างนี้สำคัญ — เพราะ แหวะนมเป็นเรื่องปกติ ของทารก < 12 เดือน ส่วน อาเจียนจริงที่พุ่งแรง ในทารกแรกเกิด คือสัญญาณที่อาจต้อง ผ่าตัด ภายในไม่กี่วัน

บทความนี้สรุปจาก AAP [1][2][3], NHS [4], CDC [5] และโรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ [6] — ช่วยพ่อแม่บอกได้ว่า เมื่อไหร่ปกติ เมื่อไหร่ต้องไป รพ. ภายในชั่วโมง

🚨 อ่านส่วนนี้ก่อน — สัญญาณที่ต้องไป รพ. ทันที

ภาวะเหล่านี้คือ ฉุกเฉิน ห้ามรอ "ดูอีกสักวัน":

NHS [4] และ CDC [5] ระบุชัด — โทร 1669 หรือ ไป รพ. ภายในชั่วโมง ถ้ามี:

🚨 อาเจียนสีเขียว/เหลืองเข้ม (น้ำดี) — สัญญาณลำไส้อุดตัน
🚨 อาเจียนเป็นเลือด หรือ คล้ายกากกาแฟ — เลือดออกในกระเพาะ
🚨 อาเจียนพุ่ง ทุกครั้งหลังกินนมในทารก อายุ 2–8 สัปดาห์ — สงสัยภาวะกระเพาะอาหารส่วนปลายตีบ (Pyloric stenosis)
🚨 อาเจียนหลังหัวกระแทก/หกล้ม — โดยเฉพาะอาเจียน มากกว่า 1 ครั้ง หลังเหตุ
🚨 อาเจียน + คอแข็ง + ปวดหัวมาก + กลัวแสง — สงสัยเยื่อหุ้มสมองอักเสบ
🚨 อาเจียน + ปวดท้องรุนแรง ลูกร้องไม่หยุด ท่าโก่งตัว
🚨 ทารก < 3 เดือน อาเจียนพุ่ง ไม่ยอมกินนมเลย
🚨 ขาดน้ำเฉียบพลัน: กระหม่อมบุ๋ม, ตาลึกโบ๋, ผ้าอ้อมแห้ง > 8 ชั่วโมง, ร้องไม่มีน้ำตา, ผิวหนังหยิกแล้วไม่คืน, ซึมมากปลุกยาก

→ โทร 1669 ทันที หรือไป รพ. ภายในชั่วโมง — ห้ามให้กินยาแก้อาเจียนเอง

ไป รพ. ภายใน 2–4 ชั่วโมง (ไม่ใช่ 1669 แต่ไม่รอข้ามวัน)

AAP [1] ระบุสัญญาณที่ต้อง โทรหาหมอทันที:

อาเจียนต่อเนื่อง > 24 ชั่วโมง ไม่หยุด
อาเจียนซ้ำ ๆ รุนแรง (strenuous, repeated vomiting)
ไข้สูง > 38°C ในทารก < 3 เดือน หรือ > 39°C ในเด็กโต
ไม่ยอมดื่มอะไรเลย — แม้แต่นมแม่หรือผงเกลือแร่
ท้องโตตึง หรือมี ผื่น/ตัวเหลือง

"แหวะนม" vs "อาเจียน" — ต่างกันอย่างไร

ลักษณะ	แหวะนม (ปกติ)	อาเจียน (เริ่มต้องสังเกต)
แรง	ไหลออกจากปากเฉย ๆ	พุ่งออกแรง บางครั้งไกลหลายฟุต
เวลา	หลังนม พร้อม/หลังการเรอ	ตอนไหนก็ได้
ปริมาณ	น้อย — ราว 1–2 ช้อนชา	มาก — เกือบเท่านมที่กิน
อาการอื่น	ลูกยังเล่น ยิ้ม กินต่อได้	ลูกไม่สบาย ซึม ร้องผิดปกติ
น้ำหนัก	ขึ้นปกติตามวัย	อาจ หยุดขึ้น/ลดลง
อายุที่พบ	< 12 เดือน หายเองช่วง 6–12 เดือน	ทุกวัย

แหวะนม เป็นภาวะ กรดไหลย้อน ตามธรรมชาติของทารก — กล้ามเนื้อหูรูดที่ปลายหลอดอาหารยังพัฒนาไม่เต็มที่ พบใน 40–50% ของทารก อายุ < 6 เดือน [1] ถ้าลูกยังกินดี เล่นปกติ น้ำหนักขึ้นตามวัย — ไม่ใช่โรค ไม่ต้องการยา

ทารกแหวะนมแบบใดที่ต้องดูใกล้ขึ้น (Happy spitter ที่ "ไม่ happy"):

น้ำหนักไม่ขึ้น หรือลดลง
ร้องโยเยแสดงเจ็บปวดทุกครั้งหลังนม
แหวะมีเลือดปน หรือสีเขียว
หายใจครืดคราด ไอเรื้อรังจากกรดไหลย้อนเข้าทางเดินหายใจ

→ ปรึกษากุมารแพทย์ — ไม่ใช่ฉุกเฉิน แต่อย่าปล่อยไว้

สาเหตุของอาเจียนจริงในทารก

1. ไวรัสลงกระเพาะ (viral gastroenteritis) — สาเหตุอันดับ 1

NHS [4] ระบุว่าอาเจียนในเด็กส่วนใหญ่เกิดจากไวรัส (โรต้า/โนโร) — "vomiting usually stops in 1 or 2 days"

ลักษณะ:

อาเจียนก่อน 1–2 วัน ตามด้วย ท้องเสีย อีก 5–7 วัน
ไข้ต่ำ–ปานกลาง
เด็กในศูนย์/โรงเรียนเดียวกันป่วยพร้อม ๆ กัน

การดูแล: ดูส่วน "วิธีดูแล" ด้านล่าง — เน้นป้องกัน ขาดน้ำ ดู คู่มือลูกท้องเสียโดยละเอียด

2. ภาวะกระเพาะอาหารส่วนปลายตีบ (Pyloric stenosis) — ฉุกเฉินผ่าตัด

AAP [2] ระบุชัด: "the most frequent surgical condition in infants in the first few months of life" — และคือ อาเจียนพุ่งในทารก ที่อันตรายที่สุด

กลุ่มอาการ 4 ข้อ (ถ้ามีครบ → ไป รพ. ทันที):

ทารก อายุ 2–8 สัปดาห์ — "usually starting between 2 and 8 weeks of age" [2]
อาเจียนพุ่งทุกครั้งหลังนม — "forcefully enough to launch their stomach contents several feet away" [2]
หิวอีกหลังอาเจียน — "hungry still (or again) after vomiting" [2] (ต่างจากไวรัสลงกระเพาะที่ลูกจะเหนื่อยและไม่อยากกิน)
เด็กชาย มีความเสี่ยง มากกว่าเด็กหญิง 4 เท่า [2]

หมอจะคลำพบ ก้อนรูปมะกอก (olive-shaped mass) ที่ท้องส่วนบน และยืนยันด้วยอัลตร้าซาวด์

การรักษา: "The only dependable way to fix pyloric stenosis is to open the thickened pylorus muscle with surgery, a procedure called pyloromyotomy" [2] — ผ่าตัด pyloromyotomy ปลอดภัยสูง ฟื้นตัวเร็ว

→ ห้ามรอ — ทุกวันที่ปล่อยไว้คือทารกขาดน้ำและน้ำหนักลดลงเรื่อย ๆ

3. ภาวะลำไส้กลืนกัน (Intussusception) — ฉุกเฉิน

ทารก 6 เดือน – 2 ปี อาเจียน สีเขียว/น้ำดี + ปวดท้องเป็นพัก ๆ + อุจจาระเป็น มูกเลือด (เหมือนเยลลี่ลูกเกด) → ไป รพ. ทันที — ต้องการการดันลำไส้ด้วยลม/แบเรียมหรือผ่าตัดด่วน [1]

4. แพ้นมวัว / FPIES

ทารก < 6 เดือน อาเจียนซ้ำ ๆ 2–4 ชั่วโมงหลังนมผง + ซึม + ผิวซีด → ปรึกษากุมารแพทย์เรื่อง สูตรนม Hypoallergenic [1]

5. การบาดเจ็บที่ศีรษะ (head injury) — ฉุกเฉินถ้าอาเจียนซ้ำ

CDC HEADS UP [5] ระบุชัด — "Repeated nausea or vomiting" หลังหัวกระแทกคือสัญญาณอันตราย ต้อง 911/ER

ลูกตกที่นอน หกล้มกระแทกพื้น แล้วอาเจียน:

อาเจียน 1 ครั้ง หลังเหตุ + ลูกยังตื่นรู้ ปกติ → สังเกต 24 ชม.
อาเจียน > 1 ครั้ง หรือ ซึม ปลุกยาก ร้องไม่หยุดปลอบไม่ได้ ไม่กินนม → ไป รพ. ทันที

CDC [5] ในทารก/เด็กเล็กเพิ่ม: "Will not stop crying and cannot be consoled" และ "Will not nurse or eat" = โทร 1669/ไป ER

6. การติดเชื้ออื่น

ลูกป่วยด้วยอาการอื่น (หูอักเสบ ปอดบวม ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ) อาจอาเจียนร่วมด้วย — รักษาที่สาเหตุ ไม่ใช่ที่อาเจียน

วิธีดูแลอาเจียนทั่วไป (ไวรัสลงกระเพาะ)

1. รอ 30–60 นาที หลังอาเจียน ก่อนให้กินใหม่

ให้กระเพาะพักก่อน — ป้อนเร็วเกินไปจะอาเจียนซ้ำ

2. ค่อย ๆ ให้ของเหลว — ทีละน้อย ทุก 5–10 นาที

NHS [4]: "carry on breast or bottle feeding your baby — if they're being sick, try giving small feeds more often than usual"

นมแม่: ป้อนสั้นลง บ่อยขึ้น (5–10 นาที ทุก 30 นาที)
นมผง: เริ่มที่ 1 ออนซ์ทุก 30 นาที ค่อย ๆ เพิ่ม
เด็ก > 6 เดือน: ให้ ผงเกลือแร่ (ORS) ทีละช้อนชา ทุก 5 นาที

ถ้าไม่อาเจียน 2–4 ชั่วโมง → ค่อย ๆ เพิ่มปริมาณกลับสู่ปกติ

3. หลีกเลี่ยงอาหารแข็งใน 24 ชั่วโมงแรก

AAP [3]: "For the first 24 hours or so of any illness that causes vomiting, keep your child off solid foods"

หลังจากนั้นค่อย ๆ กลับสู่อาหารปกติ — ไม่ต้องจำกัดเฉพาะข้าวต้ม/กล้วย (ดู คู่มือท้องเสีย — BRAT diet ล้าสมัย)

4. สังเกตการขาดน้ำทุก 2–3 ชั่วโมง

อาเจียน + ท้องเสียพร้อมกัน = ขาดน้ำเร็ว สังเกต:

กระหม่อมบุ๋ม, ตาลึกโบ๋
ปากแห้ง ลิ้นแห้ง ไม่มีน้ำลาย
ร้องไม่มีน้ำตา
ผ้าอ้อมแห้ง > 6–8 ชั่วโมง
ผิวหนังหยิกแล้วไม่คืน
ซึม ปลุกยาก

→ ไป รพ. ทันที ถ้ามี ≥ 2 อาการ

5. ปกติหายเองภายใน 1–2 วัน

NHS [4]: "vomiting usually stops in 1 or 2 days" — ถ้าเกินนี้ปรึกษาแพทย์

สิ่งที่ห้ามทำ

❌ ห้ามให้ยาแก้อาเจียนเอง

AAP [3] ระบุตรง ๆ: "you should never use over-the-counter or prescription remedies unless they've been specifically prescribed by your pediatrician for your child and for this particular illness"

ยาแก้อาเจียน (เช่น domperidone, ondansetron) ห้ามซื้อจากร้านยาให้ลูกกินเอง — ในเด็กเล็กอาจมีผลข้างเคียงร้ายแรง (หัวใจเต้นผิดจังหวะ, ภาวะ extrapyramidal) หมอจะสั่งให้เฉพาะกรณีจำเป็น

❌ ห้ามให้น้ำผลไม้ น้ำอัดลม เครื่องดื่มกีฬา

น้ำตาลสูง + เกลือแร่ผิดสัดส่วน → ขาดน้ำหนักขึ้น ใช้ ผงเกลือแร่ (ORS) เท่านั้น

❌ ห้ามบังคับให้ลูกกิน

ลูกอาเจียนต่อเนื่อง — กระเพาะต้องพัก ป้อนต่ำว่ากำลังจะอาเจียน รอ 30 นาทีก่อน

❌ ห้ามรักษาอาเจียนด้วยยาสมุนไพร/ยาธาตุ

ยาธาตุน้ำขาว/น้ำแดง ไม่มีหลักฐานว่าหยุดอาเจียนในเด็ก และอาจมีส่วนผสมที่ไม่เหมาะกับทารก

❌ ห้ามให้แอสไพริน (aspirin) กับเด็กที่ป่วยจากไวรัส

อาจทำให้เกิด กลุ่มอาการ Reye's — ตับและสมองวิกฤต ใช้ paracetamol แทน (ปรึกษาเภสัชกร)

ป้องกัน — สิ่งที่ทำได้

วัคซีนโรต้า — ฉีดในไทยตั้งแต่ 2 เดือน

วัคซีนโรต้าใน EPI ของรัฐ ลดอาเจียน + ท้องเสียจากไวรัสโรต้าอย่างมีนัยสำคัญ — ดูคู่มือลูกท้องเสีย สำหรับตารางวัคซีน

นมแม่อย่างเดียว 6 เดือนแรก

ลดการติดเชื้อในทางเดินอาหาร และลดความถี่ของแหวะนม (กรดไหลย้อนน้อยกว่านมผง)

ป้อนนม-อุ้มเรอ-ตั้งหัวสูง

ลดการแหวะนม:

ป้อนนมในท่ากึ่งนั่ง (ไม่ราบ)
เรอกลางและหลังนม ทุกครั้ง
หลังนม อุ้มตั้งตัว 20–30 นาที ก่อนวาง
อย่าป้อนเร็ว/มากเกินไปต่อมื้อ

สุขอนามัยมือ — ป้องกันไวรัสลงกระเพาะ

ล้างมือก่อนเตรียมนม/อาหาร และก่อน/หลังเปลี่ยนผ้าอ้อม
ของเล่น/พื้นผิวเช็ดน้ำสบู่ — แอลกอฮอล์ฆ่าโนโรไม่ได้ดี

ระยะเวลา — เมื่อไหร่ควรหายแล้ว

NHS [4] ระบุ: อาเจียนทั่วไปหายใน 1–2 วัน ถ้านานกว่านี้ + ขาดน้ำ → ปรึกษาแพทย์

กรณีต้องไป รพ. แม้อาเจียนจะดูเบา:

ทารก < 3 เดือน อาเจียนทุกครั้งหลังนม (สงสัย Pyloric stenosis)
อาเจียน + ท้องเสีย > 24 ชั่วโมง + ขาดน้ำ
อาเจียน + อาการเตือนใด ๆ ที่ระบุไว้ในส่วนแรก

สรุป

ลูกอาเจียน — เริ่มต้นด้วยคำถามที่สำคัญที่สุด: นี่คือ "แหวะนม" หรือ "อาเจียน" จริง?

แหวะนม (ไหลออกเฉย ๆ พร้อมเรอ ลูกยังเล่น น้ำหนักขึ้น) = ปกติของทารก < 12 เดือน — ไม่ต้องกังวล

อาเจียนทั่วไป (ไวรัสลงกระเพาะ): รอ 30–60 นาที + ค่อย ๆ ให้ของเหลวทีละน้อย + ป้องกันขาดน้ำ + ห้ามใช้ยาแก้อาเจียนเอง — หายใน 1–2 วัน

ไป รพ. ทันที ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง:

🚨 อาเจียนสีเขียว/น้ำดี หรือ อาเจียนเป็นเลือด/คล้ายกากกาแฟ
🚨 อาเจียนพุ่ง ซ้ำ ๆ ในทารกอายุ 2–8 สัปดาห์ + ยังหิว → สงสัย Pyloric stenosis
🚨 อาเจียนหลังหัวกระแทก > 1 ครั้ง หรือมีซึม/ปลุกยาก
🚨 อาเจียน + คอแข็ง + ปวดหัวมาก + กลัวแสง → สงสัยเยื่อหุ้มสมองอักเสบ
🚨 ขาดน้ำ: กระหม่อมบุ๋ม ตาลึกโบ๋ ผ้าอ้อมแห้ง > 8 ชม. ผิวหยิกไม่คืน

ลูกอาเจียนส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องด่วน — แต่ 5 สัญญาณข้างบน คือเรื่องที่พ่อแม่ ต้องจำได้

ลูกอาเจียน: แหวะนมไม่ใช่อาเจียน — รู้จักสัญญาณที่ต้องไป รพ. ทันที